Literatuur

Uittreksels

Uittreksels van literatuur over kunstonderwijs en beeldendonderwijs in het bijzonder. Ook uittreksels van literatuur over hersenonderzoek en pedagogiek op de basisschool. Uittreksels van bronnen die ik belangrijk vind.

Aamodt, Sandra & Sam Wang (2008) Het geheim van je brein. Waarom je wel je autosleutels kunt verliezen maar het autorijden nooit verleert! Kosmos Utrecht/Antwerpen.

Je kunt je zelden de luxe permitteren  om alle tijd te nemen en alle  informatie bijeen te garen alvorens een beslissing te nemen. Ons brein is niet toegerust om complexe kwantitatieve gegevens gezamenlijk in ogenschouw te nemen, waarschijnlijk omdat het in de eerste plaats geëvolueerd is om met sociale aangelegenheden om te gaan en om bedreigingen vanuit de omgeving te overleven. Rationeel kosten  en baten rationeel benaderen is niet zoals het brein werkt. 


Appelo, Martin (2014) Waarom veranderen (meestal) mislukt Uitgeverij Boom Amsterdam

Het reptielenbrein: gedrag wat vaak wordt uitgevoerd, wordt opgeslagen in het reptielenbrein. Gedrag dat eenmaal tot in het reptielenbrein is ingesleten,  blijft zich herhalen, ook als het effect ervan negatief is. Zoogdierenbrein: deze laag regelt zaken als intuïtie, woede, angst, vreugde en verdriet. Als iets lekker is of goed voelt, gebeurt het vaker. Voelt het niet goed: ermee stoppen.  Zowel het reptielenbrein  als het zoogdierbrein zijn onbewust en voorwaardelijk. Neocortex: bevat taal  en denken. Deze laag stuurt gedrag op basis van vooropgestelde doelen en opvattingen. Altijd  in het kader van iets: als het in het kader past, is het goed en wordt het herhaald, past het niet dan wordt het afgeremd. 


Barrett, Terry (2010) Kunst werkt. Mensen  reageren op hedendaagse kunst. Uitgeverij Thieme Art, Deventer /Academie voor beeldende vorming, Amsterdam / Amsterdamse Hogeschool voor de kunsten

Wanneer we nadenkend reageren op kunst, kunnen we leren over onszelf: en we kunnen ook leren hoe anderen reageren op diezelfde kunstwerken. Als we daarvoor openstaan, kunnen we tot inzicht komen dat niet allen op dezelfde manier denken, en plezier scheppen in de verschillen. Door nieuwe, andere invalshoeken toe te laten, veranderen we ons gedrag waardoor ons leven waardevoller wordt. Luisteren we naar verschillende beschrijvingen en interpretaties van wat we zien, dan leren we dat mensen een andere kijk op de wereld kunnen hebben dan  wij zelf. Zo kunnen we niet alleen wat leren over kunst maar ook over elkaar. 


Biesta Gert (2018) De terugkeer van het lesgeven Phronese

Wat ik vooral problematisch vind, is dat dat de leraar tot een factorwordt gereduceerd. Waar het om draait, is niet of lesgeven ertoe doet: de vraag is hoe lesgeven er toe doet en waarvoorhet ertoe doet. Het belangrijkste probleem met de idee van lesgeven als een proces van controle – zowel met de idee dat lesgeven een proces van controle is als dat het zo’n proces zou moeten zijn - is dat in zo’n voorstelling van zaken de leerling alleen als objectvan de bedoelingen en handelen van de leraar kan verschijnen, maar nooit als eigenstandig subject.


Bono de Edward (2009) Creatief denken. Slimme technieken om problemen op te lossen. Uitgeverij Business Contact Amsterdam/Antwerpen

In humor worden we vanaf A langs het hoofdpad geleid en overgeplaatst naar het zijpad B. We zien het spoor dat we hebben afgelegd (van B naar A). Als we daar eenmaal zijn, zien we dat dit zinnig en volstrekt logisch is. De uitleg is volstrekt logisch, maar zet de situatie volledig op zijn kop. Dat is het verrassende van humor. Het humormodel  van het asymmetrische  patroon is ook het model van creativiteit. Plotseling kijk je anders tegen iets aan en achteraf lijkt het zinnig. Alle waardevolle creatieve  ideeën lijken achteraf logisch. In een asymmetrische  systeem is het  heel goed mogelijk dat wat achteraf logisch lijkt, vooraf niet denkbaar is. 


Braak, van de  Hans (2002) Ontsnappingskunst; evolutie van de creatieve geest, Amsterdam  University Press

Zes bestanddelen die samen in juiste doseringeen mens creatief maken.  * Ruimte: Mentale en sociale ruimte zijn een vereiste. Men moet vrij zijn. * Intelligentie: het vermogen in wisselende omstandigheden het gedrag steeds weer aan te passen en verbanden te leggen tussen de verschillende denkwerelden. * Denkstijl: analytisch, synthetisch en het vermogen zich te kunnen verplaatsen in anderen. * Motivatie. * Persoonlijkheid: een vat vol tegenstrijdigheden * Kennis: Die kennis is nodig om zich de ruimte toe te eigenen, te analyseren, te synthetiseren, om in de huid van de ander te kunnen kruipen en om zich staande te kunnen houden. 


Bruijne, Marenthe de, Sigrid van Iersel & Rineke  Rust (2010) Lenig denken, technieken voor creatieve denkkracht, Uitgeverij van Duren Management

Creatief denken gaat over soepel denken; het is een manier van leven: vrij onbekommerd, speels en buiten de lijntjes. Creativiteit gaat altijd over veranderen, verbeteren of vernieuwing. Creativiteit wordt wel beschreven als de vaardigheid om patronen te doorbreken. Spelen en plezier maken zijn de belangrijkste inspiratiebronnen voor creativiteit. Als je opzoek bent naar nieuwe ideeën is het belangrijk om je open te stellen. Door jouw oordeel uit te stellen geef je jezelf de kans om verschillende kanten en mogelijkheden te onderzoeken. Uitstel van oordeel is een essentiële vaardigheid voor creatief denken. 


Burnett, Dean (2016) Een steekje los. De werking van ons absurde brein, Uitgeverij Spectrum, Houten - Antwerpen

Proin adipiscing porta tellus, ut feugiat nibh adipiscing sit amet. In eu justo a felis faucibus ornare vel id metus. Vestibulum ante ipsum primis in faucibus orci luctus et ultrices posuere cubilia Curae; In eu libero ligula. Fusce eget metus lorem, ac viverra leo. Nullam convallis, arcu vel pellentesque sodales, nisi est varius diam, ac ultrices sem ante quis sem. Proin ultricies volutpat sapien, nec scelerisque ligula mollis lobortis.


Byttebier, Igor (2002) Creativiteit Hoe? Zo! Uitgeverij Lannoo Tielt.  

Creatieve basisvaardigheden * Creatief waarnemen: Onze zintuigen vormen de werkelijkheid. De realiteit verandert mee als onze waarneming verandert. * Uitstel van oordeel: De kunst is open te staan en het idee in potentie te aanvaarden = uitstel van oordeel. Daarmee wordt er ruimte gecreëerd. = attitude. * Flexibel associëren: Dissociatie & Recociatie. * Denken in mogelijkheden: Zodra we een redelijke oplossing hebben gevonden dan stoppen we met denken. Om nieuwe oplossingen te bedenken moeten we dus verder denken dan de logica. * Verbeeldingskracht:  Met / door verbeelding kunnen voorstellingen in de geest gemaakt worden die op dat moment nog niet bestaan. 


Chabris, aniel Simons (2011) De onzichtbare gorilla; Selectieve waarneming en valse intuïtie. De Arbeiderspers

Over: * Inattentional blindness (Onaandachtigheidsblindheid) Door  een focus blind voor  andere informatie. Als je niet weet waar je naar kijken moet zie je niet. * Geheugen illusie: Een persoonlijk voorbeeld blijft je bij, statistieken niet. * Veranderingsblindheid. * Oorzakelijkheidsillusie: Of een herhaalbaar patroon nu wel of niet bestaat; we geloven dat het bestaat. * Potentieel illusie: dat het menselijk brein een enorm potentieel in zich heeft en de overtuiging dat dit potentieel gemakkelijk is aan te boren.


Csikszentmihalyi, Mihaly (1999) Creativiteit, over flow, schepping en ontdekking Uitgeverij Boom Amsterdam

De vruchten van creativiteit verrijken culturen en verbeteren op die manier meteen onze levenskwaliteit. Creativiteit is niet iets wat gebeurt in een hoofd, het is een wisselwerking tussen gedachten en de sociaal-culturele context. Ze is eerder een stelselmatig dan een individueel fenomeen. Als we de kant van het individu kiezen, wordt creativiteit een subjectief verschijnsel. In dat geval is creativiteit weinig meer dan een innerlijke zekerheid dat wat ik doe, nieuw en nuttig is. Creativiteit moet niet gezien worden  als  iets dat zich voordoet in een individu, maar in relaties binnen een stelsel.


Dingstee, Jan van (2015) De opbrengst van creativiteit Vior webmedia

Zolang het doel niet verder reikt dan het plezier of de voldoening van de maker, is elke creatie een goede. Goede ideeën vragen er om  meteen  en direct uitgewerkt te worden voordat  de kracht erachter vervaagt. Misvatting:  er moet eerst inspiratie zijn voordat je aan het werk kan: het is andersom.  Inspiratie is niet een idee; het is een stroom die iemand gaande houdt. Het ene idee  geeft het volgende.


Dreu, Casten de en Daniel Sligte (2016) Creativiteit krijg je niet voor niks, Over  de psychologie van creativiteit in wetenschap en werk, Uitgeverij van Gorcum

De sociale context fungeert dus als voedingsbodem en vangnet. Cruciaal is het functioneren binnen een collaborative circle; mensen waarmee je dagelijks te maken hebt moeten te vertrouwen zijn, constructief handelen, helpen en als het nodig is helpen (psychologische veiligheid) (Amy Edmondson, 1999) Psychologische veiligheid is van fundamenteel belang voor creativiteit. 


Eastaway, Rob (2009) Creatief denken 101 manieren om denkpatronen te doorbreken Uitgeverij Forte Baarn

Onconventioneel denken lijkt vaak inefficiënt, tijdverspilling of onzinnig. Toch blijkt een benadering die op het eerste gezicht onzinnig  lijkt, vaak de enige manier te zijn om een zinnige oplossing te vinden. We worden allemaal creatief geboren. Als kind experimenteren we en zetten we overal vraagtekens bij.


Gompertz Will (2012) Dat kan mijn kleinzusje ook. waarom moderne kunst kunst is. Uitgeverij Meulenhoff Amsterdam

Geen uittreksel warm pleidooi het boekje te lezen.

Gompertz maakt op overtuigende wijze de bizarre wereld van de moderne kunst voor iedereen begrijpelijk. Met grappige en interessante historische anekdotes laat hij zien hoe de kunst zich heeft ontwikkeld tot wat die nu is.


Huisingh, Annemieke, Rixt Hulshoff Pol, Ellie van den Bomen (2009) Toeval gezocht. Kunst, kunstenaars en jonge kinderen Uitgeverij Lemniscaat. 

Van doorslaggevend belang is dat het materiaal verwondering en nieuwsgierigheid oproept. Beter is pas iets over techniek te vertellen als het materiaal al verkend is, de kinderen er om vragen. Techniekkennis is maar een onderdeel van het begeleiden. Niet praten, stel je terughoudend op. Laat kinderen de kat uit de boom kijken, laat dingen uitproberen, het is aan de kinderen het initiatief te nemen. 


Jolles Jelle (2011) Ellis en het verbreinen, over hersenen, gedrag & educatie Neuropsyche Publishers Amsterdam Maastricht

Ons onderwijssysteem is de laatste jaren meer verbaal geworden, taliger. Waarschijnlijk is dit veroorzaakt door de aandacht die het onderwijssysteem de afgelopen twintig jaar heeft gegeven aan verbaallinguïstische taken. Dit gaat ten koste van het visueelruimtelijke aspect.  Naast talige en visueelruimtelijke oplossingsstrategieën zijn er ook nog strategieën gebaseerd op creativiteit, op tast, op handelen, op motoriek. 


Jong, Lydia de. (2017) Het begeleiden van creatieve processen. In Cultuur en Educatie; tijdschrift over onderzoek naar leren, lesgeven  en overdracht in kunst  en cultuur. Jaargang 16 nummer 47. LKCA:  Utrecht. Blz. 62 - 84

Ieder creatief proces blijkt uniek en dynamisch te zijn. Dat maakt het lastig de processen te stimuleren en te begeleiden. In de praktijk zal het begeleiden van creatieve processen een zoektocht blijven, omdat ieder proces anders is.


Kamp, Marie-Thérèse van de, Wilfried Admiraal  en Gert Rijlaarsdam (2017) Bevorderen van originaliteit: over de effecten van strategie-instructie. In Cultuur en Educatienummer 47. LKCA:  Utrecht. Blz. 94 - 130.

Om de kans te vergroten op originele ideeën is het van belang om niet alleen veel ideeën (vlotheid) maar ook verschillende ideeën (verscheidenheid) op te rakelen. De sleutel voor originele ideeën ligt waarschijnlijk in het produceren van zeer verre associaties maar vooral in het combineren en abstraheren van ideeën.


Kooij David van der (2013) Het grote vindingrijkboek Zo leer je kinderen creatief denken! Uitgever Sabine Kokee, Leuker.nu 

Kinderen poeren en roeren het liefst in zand en modder. Zo bevredigen zij de nieuwsgierigheid. Al doende leren ze van alles; hoe dingen aanvoelen, hoe je kunt graven, stapelen en bouwen. Tijdens hun onderzoekspel vertellen ze elkaar verhalen, delen ze ontdekkingen, lachen, spelen en maken ruzie. Nieuwsgierigheid en experimenteren - Poeren en roeren – vormen de basis van natuurlijk leren. 


Kooij, David van der, Anouk Wissink (2015) ‘Het ideeëntoestel’. Creatieve denkvaardigheden voor het basisonderwijs’. Uitgever Sabine Kokee    

1. een onderzoekende  en ondernemende houding, 2. het kunnen denken buiten de gebaande paden en nieuwe samenhangen kunnen zien, 3. het kennen van creatieve technieken, 4. Het durven nemen van risico’s en fouten kunnen zien als leermogelijkheden.


Kupers Elisa en Paul van Geert (2017) Wat weten we over creativiteit van kinderen op de basisschool in Cultuur en Educatie; tijdschrift over onderzoek naar leren, lesgeven  en overdracht in kunst  en cultuur. Jaargang 16 nummer 47. LKCA:  Utrecht. Blz. 42 - 61.

De ontwikkeling van creativiteit is een sociaal gesitueerd proces, dat tot stand komt door herhaalde interacties tussen het kind en zijn naaste omgeving. Creativiteit van leerlingen valt niet los te zien van de culturele omgeving. Daarom is het onmogelijk om te spreken van ‘onderdrukking’ van het ‘natuurlijke proces’ zoals Robinson doet. 


Lutters, Jeroen (2012) In de schaduw van het kunstwerk: art-based learning in de praktijk.Antwerpen - Apeldoorn. Garant

Proin adipiscing porta tellus, ut feugiat nibh adipiscing sit amet. In eu justo a felis faucibus ornare vel id metus. Vestibulum ante ipsum primis in faucibus orci luctus et ultrices posuere cubilia Curae; In eu libero ligula. Fusce eget metus lorem, ac viverra leo. Nullam convallis, arcu vel pellentesque sodales, nisi est varius diam, ac ultrices sem ante quis sem. Proin ultricies volutpat sapien, nec scelerisque ligula mollis lobortis.


Parker, George (2016) Het kleine boek van de creativiteit. Waar een wil is ontstaat een weg Uitgeverij Q Amsterdam

 Aan alles wat we om ons heen zien is een fantasie vooraf gegaan. Verkeersregels, wetten, beleefdheidsregels, kwaliteitsnormen – we hebben ze allemaal zelf verzonnen. We creëren ideeën, fantaseren en spelen met wat we tegenkomen en scheppen zo een nieuwe geschiedenis. Als dat waar is, kunnen we ook de toekomst verzinnen. Ook jouw eigen persoonlijkheid is voor een groot deel verzonnen.


Pink, Daniel H. (2005) Een compleet nieuw brein. Waarom onze creatieve kant de toekomst heeft. Uitgeverij business contact Amsterdam/Antwerpen

We verschuiven van een economie en een samenleving die stoelen op de logische, lineaire, computerachtige kwaliteiten van het informatietijdperk naar een economie en een samenleving  die stoelen op inventieve, empathische en holistische kwaliteiten.


Potters Olga & Suzan Lutke (2018) Leren van kunst. Ruimte voor & door creativiteit. Uitgeverij Coutinho  Bussum

Proin adipiscing porta tellus, ut feugiat nibh adipiscing sit amet. In eu justo a felis faucibus ornare vel id metus. Vestibulum ante ipsum primis in faucibus orci luctus et ultrices posuere cubilia Curae; In eu libero ligula. Fusce eget metus lorem, ac viverra leo. Nullam convallis, arcu vel pellentesque sodales, nisi est varius diam, ac ultrices sem ante quis sem. Proin ultricies volutpat sapien, nec scelerisque ligula mollis lobortis.


Robinson, Sir Ken (2013) Buiten de lijntjes Herontdek jouw creativiteit Spectrum Unieboek

Huidige benaderingen in het onderwijs worden verhinderd door aannames over intelligentie en creativiteit die de talenten hebben verkwist en het creatieve vertrouwen hebben verstikt bij onmetelijk veel mensen. De enorme verspilling komt voor een deel voort uit de obsessie met bepaalde soorten academische vaardigheden en de preoccupatie met gestandaardiseerde tests. Een van de redenen waarom het nu niet werkt is dat het echte leven organisch flexibel en divers is. Het leven is niet rechtlijnig. Onderwijssystemen hervormen is niet voldoende; ze moeten transformeren.


Sawyer, R.K. (2017) Scholen hervormen om creativiteit te stimuleren. In Cultuur en Educatie; tijdschrift over onderzoek naar leren, lesgeven  en overdracht in kunst  en cultuur. Jaargang 16 nummer 47. LKCA:  Utrecht. Blz. 8 - 41.

Creatief leren vereist onvoorspelbaarheid, onreduceerbaarheid en nieuwheid volgens de basisprincipes van het constructivisme In het constructivisme van Piaget zijn leren en creativiteit allebei emergente processen. Zijn cruciale aanname van de theorie van intellectuele ontwikkeling is dat het kind nieuwe schema’s construeert en dat deze schema’s niet simpelweg voortdurende verzamelingen van nieuwe kennis zijn, maar complete reorganisaties van gedachten vertegenwoordigen. 


Sitskoorn, Margriet (2015) Het maakbare brein. Gebruik je hersens en word wie je wilt zijn. Uitgeverij Prometheus Amsterdam 

Je kunt de gedachten van anderen lezen! Wetenschappers hebben namelijk cellen in de hersenen ontdekt die de hele dag niets anders doen, de zogenaamde spiegelneuronen. Als de aap observeert hoe iemand anders een handeling uitvoert dan wordt dit gedrag in de hersenen van de aap nageaapt alsof de aap het gedrag zelf uitvoert. Het brein lijkt alleen te spiegelen wat het naar de eigen ervaring kan vertalen. Door de combinatie van onze spiegelneuronen en onze ervaringswereld nemen we niet alleen waar wat de ander doet, maar wordt ons eigen neurale netwerk geactiveerd, als zouden we het gedrag en de emoties zelf vertonen en ervaren. Spiegelneuronen verschaffen je dus inlevingsvermogen. Ze doen meer; ze laten je anticiperen. 


Sitskoorn, Margriet (2019) Hersenhack, update je brein Uitgeverij Prometheus Amsterdam 

Proin adipiscing porta tellus, ut feugiat nibh adipiscing sit amet. In eu justo a felis faucibus ornare vel id metus. Vestibulum ante ipsum primis in faucibus orci luctus et ultrices posuere cubilia Curae; In eu libero ligula. Fusce eget metus lorem, ac viverra leo. Nullam convallis, arcu vel pellentesque sodales, nisi est varius diam, ac ultrices sem ante quis sem. Proin ultricies volutpat sapien, nec scelerisque ligula mollis lobortis.


Slob, Marjan (2016) Hersenbeest Essay Lemniscaat Rotterdam

Wetenschappers kennen  bepaalde kenmerken  die horen bij een  compleet organisme toe aan delen van het organisme. Toelichting:  het is heel verdedigbaar om te zeggen dat de motor het belangrijkste , het meest cruciale onderdeel van het vliegtuig is. Daaruit kun je niet concluderen dat  de motor het vliegtuig is.  Zonder vleugels geen vliegen. Zo ligt het voor de hand om te stellen dat de hersenen essentieel zijn voor het denken. Alles wijst er op dat hersenen daarvoor cruciaal zijn. Daaruit volgt nog niet dat hersenen denken. Het is een lichaam (inclusief de hersenen) dat denkt. Zonder lichaam  zijn de hersenen lam.


Swaab, Dick (2016) Ons creatieve brein. Hoe mens en wereld elkaar maken. Atlascontact.nl

Proin adipiscing porta tellus, ut feugiat nibh adipiscing sit amet. In eu justo a felis faucibus ornare vel id metus. Vestibulum ante ipsum primis in faucibus orci luctus et ultrices posuere cubilia Curae; In eu libero ligula. Fusce eget metus lorem, ac viverra leo. Nullam convallis, arcu vel pellentesque sodales, nisi est varius diam, ac ultrices sem ante quis sem. Proin ultricies volutpat sapien, nec scelerisque ligula mollis lobortis.


Weterings, Annet & Sabine Plamper  (2012) Begrijpen met je handen, een andere kijk op kind  en creativiteit.  Reeds Business Education Amsterdam

Kinderen benoemen wat ze ervaren en leggen verbindingen tussen verschillende ervaringen. Vanuit zulke verbindingen ontstaan eigen gedachten, en vanuit eigen gedachten ontstaat een eigen denkwereld en daarmee een eigen werkelijkheid. Wat en hoe een kind waarneemt is voor ieder kind, net als iedere volwassene, verschillend. Daarom gaat het er niet om of de werkelijkheid van het kind jouw werkelijkheid is. Wel dat een kind een eigen redenering mag opbouwen over hoe de wereld volgens hem in elkaar zit.


 

Kunstmeester

Groot de Ino & Lourens van der Leij  (2013) 

'Kunstmeester! beeldende vorming: Over kinderkunst en meester (m/v) werk'. 

Thieme Meulenhoff, Amersfoort


  


Het kind als uitgangspunt

Het boek 'Kunstmeester' leunt op twee pijlers: de ontwikkeling van het kind en de kerndoelen. De kerndoelen geven richting aan het onderwijs en 'Kunstmeester' kleurt die richting pedagogisch in. Kunstonderwijs als een middel om jezelf en de wereld te leren kennen. 

Het kerndoel 'Verbeelden' gaat over het tonen  van eigen gevoelens, eigen gedachten . en eigen ervaringen en daarmee is het startpunt is het kind.  Een kind vertelt  met beeldende middelen een eigen verhaal. Dat cerhaal kan nooit fout zijn; het is immers het eigen verhaal. Vraag het kind te vertellen over het werk.  Vertel wat we kunnen zien  - en wijs tijdens het vertellen aan - en verbindt er het eigen verhaal aan. Zo leer ik door jouw ogen  te kijken. Zo leer ik je kennen.

Het werk is nooit fout; hoe het werkstuk van het kind er uit ziet is afhankelijk van de ontwikkeling van het kind. Daarmee kan de leerkracht verder. Kleuters zijn asssociatief en dat is terug te zien en te horen. Een volgende stap in de ontwikkeling is het weergeven van schema's. Een 'V' is een vogel; een huis een vierkant met een driehoek er op. Schema's worden uitgebreid, krijgen details en langzaam maar zeker in de bovenbouw van de basisschool omntstaat de behoefte van 'levensecht'; de mooi fase. Kinderen willen vat krijgen op hun werk en ze willen leren hoe ze de werkelijkheid kunnen weergeven. 

Heel veel kan; niet alles is goed. 'Kunstmeester' voedt het gevoel van wat wel bruikbaar is en wat niet in de basisschool; kinderen als leidraad, de ontwikkeling van kinderen als uitgangspunt en de kerndoelen als richtinggevend element.

Doen wat ook in de ogen van kinderen het goede is!

Een mooie recensie in HJK (de wereld van het jonge kind): ‘ …ze vertellen NIET hoe het moet… ze geven kaders…’.  

In JSW krijgt het pabo boek Kunstmeester! 5 sterren. (en andere lovende recensie oa van hetkind.org; Patsboem ea).